مدرسه طبیعت؛ نیاز امروز و اندیشهای برای فردا
بیشک نخستین جرقههای ذهنی ایجاد مدرسه طبیعت زمانی پدید آمد که مفهوم ارتباط با طبیعت به ویژه در مورد کودکان دستخوش تحولات اساسی شد. درست از زمانی که تاثیر رشد فزاینده فناوری و زندگی شهری مدرن بر انسانها و طبیعت بیش از پیش گردید و متاسفانه بُعد منفی آن بر جنبه مثبت به شکلی معنادار چربید. در این شرایط بود که پژوهشگران به ویژه روانشناسان حوزه کودک متوجه کمبودی بزرگ در عادات و رفتار کودکان شهرنشین شدند به خصوص آن دسته از کودکانی که ارتباطشان با محیطهای طبیعی به واسطه ساخت و سازهای گسترده در شهرها منقطع گردیده بود و فضاهای سبز مصنوعی جایگزین قطعه زمینهای رها شدند. به عقیده بسیاری از پژوهشگران قطع ارتباط کودک با طبیعت آثاری منفی بر هوش ذهنی و هیجانی کودکان خواهد داشت و عامل بروز پدیدهای به نام «فراموشی نسلی زیست محیطی» میگردد که نتیجه آن به زبان ساده تخریب بیمهابای طبیعت خواهد بود.
- چرا مدرسه طبیعت؟
با توجه به مشکلات فزاینده و روبه رشد محیط زیستی در شرایط کنونی از جمله آلودگیهای گسترده منابع، نابودی اراضی طبیعی، بحران آب و موارد بسیار دیگر لزوم آگاه سازی جوامع در خصوص خطرات ناشی از این اقدامات انسانی امری حیاتی است. به همین دلیل مدتی است بسیاری از سازمانهای بین المللی، دولتی و تشکلهای مردمی محیط زیستی در سراسر جهان از طریق آموزش کلاسیک به این موضوع پرداختهاند. اما در این بین توجه به قشری حساس و تاثیرگذار که همان کودکان هستند مغفول مانده است، چرا که به عقیده پژوهشگران حوزه کودک و طبیعت آموزش به کودکان به ویژه در سنین ابتدایی کودکی که همان 3 تا 6 سالگی است به روش کلاسیک اثربخش نخواهد بود و اگر قصد داریم در آینده افرادی مسئولیت پذیر، اخلاق مدار و حافظ محیط زیست پرورش دهیم باید فضایی را فراهم آوریم تا کودکان به شکلی بیواسطه و مستقیم و به دور از هرگونه باید و نبایدی ارتباط با طبیعت و عناصر طبیعی را تجربه کنند. ایده مدرسه طبیعت نیز با هدف ایجاد بستری مناسب برای شکل گیری این ارتباط کنجکاوانه و سرخوشانه میان کودک و طبیعت پا گرفت و در حال حاضر دهها مدرسه طبیعت در سراسر جهان فعالیت میکنند.
- بازی، بازی و بازی!
آنچه در مدرسه طبیعت اتفاق میافتد فراهم آوردن امکان تعامل خود انگیخته، کنجکاوانه و سرخوشانه کودکان با طبیعت است که با تکیه بر حواس پنجگانه کودک به صورت خودانگیخته و در قالب فعالیتهای فردی و گروهی اتفاق میافتد که در طی آن کودک با اتکا به قدرت تخیل و گرایشهای ذاتی خود نسبت به محیط پیرامون و به خصوص پدیدههای پویای محیط مثل جانوران، گیاهان، جریان آب، باد و... واکنش نشان میدهد.
در مدرسه طبیعت کودکان بازی کردن به ویژه بازیهای دسته جمعی را فرا میگیرند که بر خلاف بازیهای مجازی که مرگ نورونهای عصبی را در پی دارد، منجر به رشد هوش اجتماعی و حتی ذهنی کودکان شده و علاوه بر آن باعث افزایش اعتماد به نفس و قدرت تمرکز آنها میگردد.
در این مدارس کودکان میتوانند حیوانها را در آغوش بگیرند، گیاهان را لمس کنند، حشرات مختلف را ببینند، با آب و گل بازی کرده و تخیل کنند، مهارتهای فیزیکی و حرکتی خود را از طریق بازیهای خود ساخته و نه از پیش طراحی شده تقویت نمایند و با سایر بچهها بازیهای سرخوشانه داشته باشند. موضوعی که به اعتقاد پیتر گری، روانشناس و پژوهشگر در کالج بوستون، در مدارس کلاسیک اتفاق نمیافتد، چرا که مدارس کلاسیک یک محیط اقتدار محور است نه یک محیط دموکراتیک و این گونه مدارس رقابت را پرورش میدهد نه همکاری را. محمد قائم پناه، مدیر نخستین مدرسه طبیعت ایران، کاوی کنج، نیز تعبیر جالبی از مدارس طبیعت دارد: «هدف از ایجاد مدرسه طبیعت، راه اندازی یک خاله بازی بزرگ در بستر طبیعت است».
- جایی برای پرورش عشق ورزی به طبیعت
به اعتقاد ژان ژاک روسو، کودکی شیوه دیدن، اندیشیدن و حس کردن مخصوص به خودش را دارد و هیچ چیز احمقانهتر از این نیست که سعی کنیم شیوههای خودمان را جایگزین آن کنیم. به طور کلی کودکان محیطهای طبیعی را به شیوهای متفاوت از بزرگسالان تجربه میکنند و برخلاف بزرگسالان که طبیعت را پیش زمینهای برای رخدادها و پدیدهها مینگرند، کودکان طبیعت را به صورت کلی تجربه میکنند. کودکان تمایلی ذاتی به کشف و اتصال به جهان طبیعی دارند که بیوفیلیا (زیست گرایی) یا عشق به طبیعت نامیده میشود، اما اگر کودکان در سالهای اولیه زندگی فرصتی برای ارتباط مستقیم با طبیعت نداشته باشند، بیوفوبیا (زیست گریزی) به صورت احساس ناخوشایند و ترس در مکانهای طبیعی و حتی تحقیر هرآنچه غیر انسان ساخت و مدیریت نشده است بروز پیدا میکند. بنابراین پیش از آن که به طور آکادمیک به کودکان راجع به طبیعت، علم بیاموزیم و از آنها بخواهیم که محافظ طبیعت باشند، ابتدا لازم است به آنها این فرصت را بدهیم که احساس زیست گرایی و عشق نسبت به طبیعت را در خود تقویت کنند و این همان هدفی است که در مدارس طبیعت به دنبال آن هستیم.
- مدرسه طبیعت ایرانی
ایده مدرسه طبیعت در ایران نخست توسط عبدالحسین وهابزاده، بوم شناس معروف و استاد برجسته محیط زیست مطرح گردید، کسی که بیش از 30 سال درباره شناخت طبیعت، بوم سازگانها و علوم محیط زیست در دانشگاههای مختلف این کشور تحقیق و تدریس کرد که ماحصل آن انتشار بیش از 20 جلد کتاب، دهها مقاله علمی و تربیت متخصصانی است که در داخل و یا خارج از کشور مشغول فعالیتهای محیط زیستی هستند. عبدالحسین وهابزاده با تجربهای قریب به 40 سال در حوزه محیط زیست، معتقد است تاکنون راه را اشتباه طی کرده و اگر در طول مدت این 30 سال به جای تدریس علوم محیط زیست در دانشگاهها به پرورش کودکان در این زمینه پرداخته بود، میتوانست افراد بیشتری را تربیت نماید که هر یک منشا اثر باشند. به اعتقاد او شخصیت، روحیات و علائق دانشجو خیلی قبلتر از ورود به دانشگاه شکل گرفته و اگر پیش زمینه مثبتی در خصوص حفاظت از محیط زیست و طبیعت نداشته باشد به سختی میتوان از او فردی حافظ و حامی محیط زیست تربیت کرد.
با این نگرش بود که ایده احداث مدرسه طبیعت برای پرورش نسلی خلاق، سالم، شاداب و دوستدار و حامی محیط زیست پدید آمد و با تلاشهای عبدالحسین وهابزاده نخستین مدرسه طبیعت ایران در سال 1393 به نام «کاوی کنج» در کلانشهر مشهد گشایش یافت و به دنبال آن نیز مدارس طبیعت دیگری در نقاط مختلف کشور با پیگیریهای وهابزاده و حمایتهای سازمان حفاظت محیط زیست آغاز به کار کردند و تعدادی نیز در آستانه بازگشایی هستند.
- پیش به سوی نخستین مدرسه طبیعت زنجان
برخی استانها شاهد تاسیس مدرسه طبیعت بودهاند و تعدادی دیگر نیز در انتظار گشایش مدارس طبیعت هستند. در این میان فقدان مدرسه طبیعت در استان زنجان با وجود پتانسیلهای انسانی و طبیعی بینظیر باعث شد تا نگارنده به همراه تنی چند از فعالان محیط زیست و علاقمندان به موضوع کودک و طبیعت در صدد احداث نخستین مدرسه طبیعت استان برآییم، هرچند رسیدن به این هدف ملزومات و پیش نیازهایی نیز دارد که برای تامین این منابع نیازمند همکاری صمیمانه ارگانهای دولتی به ویژه اداره کل حفاظت محیط زیست استان، اداره کل آموزش و پرورش، دانشگاه زنجان و همچنین حمایتهای بخش خصوصی و خیرین گرانقدر هستیم.
با این وجود تا تامین امکانات مورد نیاز و برخورداری از حمایتهای مسئولین، مردم و خیرین عزیز برنامههایی به صورت سیار در مکانهای مختلف برای آشنایی بیشتر کودکان با طبیعت انجام خواهد گرفت از جمله برگزاری اردو برای فرزندان کارکنان و اساتید دانشگاه زنجان در محوطه دانشگاه و یا بردن برشی از کیک طبیعت به مدارس و مهدهای کودک جهت آشنایی و لمس عناصر طبیعی توسط کودکان که البته اجرایی شدن این برنامه نیازمند همکاری اداره کل آموزش و پرورش و مدارس خواهد بود.
- کلام پایانی
و پایان سخن با نقل قولی از عبدالحسین وهابزاده: «کودکان تا سنین 12-11 سالگی برای این که در بزرگسالی عاشق طبیعت شوند به سخنرانی نیاز ندارند، آنها به فیلمهای طبیعت گرا نیاز ندارند، آنها به این که در کلاس و در کتاب درسیشان از اهمیت طبیعت بگوییم نیاز ندارند، تنها کافی است آنها را در طبیعت رها کنیم و اجازه بدهیم که هر کاری دلشان میخواهد انجام بدهند. ما امروز از این مسئله بسیار فاصله داریم، ولی من نا امید نیستم».
امین خزاعی هستم، دانش آموخته، کنشگر، مدرس و وبلاگ نویس محیط زیست و این وبلاگ انعکاس دهنده بخشی از فعالیتها، دیدگاهها، علایق و دغدغههای من در حوزه محیط زیست است.